Sartre, je daden bepalen wie je wordt

We vertellen onszelf graag wie we zijn. Betrokken, betrouwbaar, moedig, mensgericht. Op een cv staat welke functies iemand heeft vervuld, en een functietitel zegt waarvoor hij verantwoordelijk is. Volgens Jean-Paul Sartre zeggen zulke beschrijvingen weinig over wie iemand werkelijk is.

Wie je bent wordt zichtbaar in wat je doet.

Existentie gaat vooraf aan essentie

Sartre vat zijn uitgangspunt samen in die ene zin: existentie gaat vooraf aan essentie. Mensen worden niet geboren met een vastgelegde identiteit, bestemming of betekenis.

Bij een voorwerp ligt het doel vooraf vast. Van een stoel staat voor de productie al vast waarvoor hij dient. Bij mensen werkt dat anders. Wij bestaan eerst, en geven daarna met onze keuzes vorm aan wie we worden.

Onbeperkt vrij zijn we daarmee niet. We worden geboren in omstandigheden die we niet hebben gekozen: afkomst, gezondheid, werkomgeving, geschiedenis, positie. Binnen die werkelijkheid moeten we ons telkens opnieuw verhouden tot wat er gebeurt.

Ook niets doen is daarin een keuze.

Goede bedoelingen zijn niet genoeg

Die gedachte is ongemakkelijk, want ze laat weinig ruimte om je achter je bedoelingen te verschuilen.

Je kunt jezelf een betrokken collega vinden en structureel niet luisteren. Je kunt zeggen dat je open communicatie belangrijk vindt en een moeilijk gesprek maandenlang uitstellen. Je kunt jezelf moedig noemen, en moed krijgt pas betekenis wanneer je handelt op een moment dat het spannend is.

Sartre noemt dit kwade trouw: de neiging om je eigen vrijheid kleiner te maken dan ze is, bijvoorbeeld door jezelf volledig te vereenzelvigen met je functie, je omstandigheden of de verwachtingen van anderen. Vrijheid betekent bij hem tegelijk niet dat alles mogelijk is. We handelen altijd binnen een werkelijkheid die mogelijkheden geeft én begrenst.

De vraag blijft dus hoeveel ruimte er wél is.

Leiderschap is geen bezit

Voor wie leidinggeeft betekent dit dat leiderschap zelden uit een functie voortkomt. Een positie levert bevoegdheden op en maakt iemand nog geen leider.

Het ontstaat telkens opnieuw, in concrete momenten. Wanneer je een besluit uitlegt dat voor je mensen vervelend uitpakt. Wanneer je iemand aanspreekt op gedrag dat de samenwerking schaadt. Wanneer je toegeeft dat je het verkeerd had ingeschat. Wanneer je ruimte laat voor een afwijkende mening. Wanneer je onder druk vasthoudt aan waarden die je eerder belangrijk noemde.

Op die momenten wordt zichtbaar welk leiderschap er werkelijk is. De cultuur van een organisatie ontstaat uit die keuzes, en niet uit de woorden op de website.

Elke keuze vormt ook de omgeving

Onze keuzes bepalen meer dan wie we zelf worden. Ze bepalen ook welk gedrag in een team normaal wordt.

Laat een leidinggevende een onveilige opmerking passeren, dan is het signaal dat zoiets hier kennelijk kan. Geeft een collega openlijk toe iets niet te weten, dan nodigt dat anderen uit hetzelfde te doen. Neemt iemand verantwoordelijkheid voor een fout, dan wordt eigenaarschap meer dan een woord op een poster.

Elke handeling draagt een boodschap: dit is blijkbaar hoe wij hier met elkaar omgaan. Daarmee is leiderschap zelden alleen iets persoonlijks. Met wat leidinggevenden en medewerkers dagelijks doen, maken ze samen de werkelijkheid waarin de rest moet werken. Daarover gaat de pagina over teamcultuur.

Je bent nooit af

Er zit ook iets hoopvols in. Ligt je identiteit niet vast, dan bepalen eerdere keuzes je niet voorgoed.

Wie gisteren een gesprek ontweek, kan het vandaag alsnog aangaan. Wie te weinig luisterde, kan een vraag stellen en werkelijk op het antwoord wachten. Wie vooral controleerde, kan besluiten iets aan een ander toe te vertrouwen. Daarvoor is genoeg psychologische veiligheid nodig om die eerste keer te overleven.

Eén handeling verandert weinig. Elke keuze draagt wel bij aan de collega of leidinggevende die je aan het worden bent. Leiderschap is vanuit dat perspectief geen eindstation maar een praktijk die zich dagelijks opnieuw vormt.

Van overtuiging naar handeling

De meeste organisaties hebben duidelijke waarden, leiderschapsprofielen en gewenst gedrag beschreven. Betekenis krijgen die pas zodra iemand ze vertaalt naar een concrete keuze.

"Wij vinden eigenaarschap belangrijk" is een overtuiging. "Welke beslissing laat ik vandaag bewust aan mijn medewerker?" is een handeling. Meer daarover staat op de pagina over eigenaarschap in teams.

"Wij willen een open cultuur" is een overtuiging. "Welke spanning maak ik vandaag bespreekbaar?" is een handeling.

"Ik wil een verbindende leider zijn" is een overtuiging. "Naar wie moet ik vandaag beter luisteren?" is een handeling.

Sartre herinnert ons eraan dat we door meer worden gevormd dan door wat ons overkomt. Binnen de mogelijkheden en de grenzen van onze situatie geven we met ons handelen mede vorm aan wie we zijn.

Welke concrete keuze kan vandaag laten zien wat voor leidinggevende, collega of mens jij wilt zijn?

*Bronnen: Jean-Paul Sartre, L'existentialisme est un humanisme (1946), gebaseerd op zijn lezing uit 1945. Voor een toegankelijke Engelse uitgave: Existentialism Is a Humanism, Yale University Press, 2007.*