Simone de Beauvoir, je mag zelf beslissen, maar kun je het ook?

"Jullie hebben de ruimte om dit zelf op te lossen." De leidinggevende meent het. Het team kent het werk, de mensen zijn deskundig, en niet elke beslissing hoeft langs hem. Er gebeurt vervolgens weinig.

Een medewerker wil iets uitproberen en weet niet wanneer, want de planning zit vol. Een collega twijfelt of een andere aanpak wordt geaccepteerd door de senior in het team. Iemand anders herinnert zich hoe een eerder initiatief achteraf uitgebreid werd besproken.

Tijdens het volgende overleg klinkt de teleurstelling. Ik geef jullie toch alle vrijheid?

Dat is de vraag. Welke vrijheid hebben mensen werkelijk gekregen?

Vrijheid bestaat tussen mensen

De Franse filosoof Simone de Beauvoir onderzocht in The Ethics of Ambiguity uit 1947 de verhouding tussen vrijheid en verantwoordelijkheid. Mensen maken keuzes, altijd binnen omstandigheden die zij niet volledig zelf bepalen.

Onze vrijheid staat daarbij niet los van die van anderen. Wat wij doen, kan hun mogelijkheden openen of afsluiten. Wie zijn eigen vrijheid serieus neemt, draagt volgens De Beauvoir daarom verantwoordelijkheid voor de vrijheid van anderen.

Voor leiderschap levert dat een bruikbare vraag op. Welke mogelijkheden ontstaan er voor anderen door de manier waarop jij organiseert, beslist en reageert?

Toestemming is pas het begin

Iemand kan formeel bevoegd zijn om te beslissen en zich toch nauwelijks vrij voelen om dat te doen.

Je mag zelf prioriteiten stellen, en alle opdrachten blijven even urgent. Je mag een afwijkende mening geven, en je merkt dat kritische collega's minder vaak worden gevraagd. Je mag experimenteren, en je moet vooraf garanderen dat het goed gaat. Je mag een grens aangeven, en het werk komt vervolgens bij een overbelaste collega terecht.

In zulke situaties is er wel een keuze, en aan bepaalde antwoorden hangen gevolgen die moeilijk te dragen zijn.

Autonomie vraagt daarom ook om tijd, informatie, duidelijke bevoegdheden en vertrouwen. Zeggen dat mensen ruimte hebben, maakt die ruimte nog niet bruikbaar. Meer daarover staat op de pagina over eigenaarschap in teams.

Wat kost het iemand om initiatief te nemen?

Wachten medewerkers af, dan ligt het oordeel snel klaar. Ze tonen weinig eigenaarschap. Ze zijn voorzichtig. Ze willen dat de leidinggevende beslist.

Soms is een zetje inderdaad nodig. Onderzoek daarnaast wat initiatief nemen in deze omgeving van iemand vraagt.

Moet hij eerst drie collega's overtuigen? Is onduidelijk wie het besluit mag nemen? Komt elke verbetering boven op het gewone werk? Wordt een afwijkende keuze achteraf beoordeeld op afspraken die vooraf niet helder waren? Meer over dat laatste staat op de pagina over rollen en verantwoordelijkheden.

Afwachten is dan een begrijpelijke reactie.

De bruikbare vraag luidt dus niet of iemand de ruimte heeft, maar hoeveel ruimte hij ervaart om een eigen afweging te maken én daarnaar te handelen.

Ruimte maken vraagt ook iets van jou

Meer autonomie voor medewerkers betekent meestal dat er bij de leidinggevende iets verandert.

Een prioriteit schrappen, zodat een verbetering binnen werktijd past. Hardop uitspreken welke besluiten het team zelfstandig neemt. Iemand steunen wanneer een zorgvuldig genomen beslissing weerstand oproept.

Het vraagt ook dat je een andere aanpak kunt verdragen. Stuur je elke keuze alsnog bij naar je eigen voorkeur, dan leren mensen vooral om vooraf jouw antwoord te raden. Dat die controle onder druk toeneemt, staat in het artikel over werkdruk en de verleiding om te controleren.

Tegelijk blijven grenzen nodig. In de zorg staan patiëntveiligheid en professionele standaarden niet ter vrije discussie. Heldere grenzen helpen mensen begrijpen waar ze wél zelfstandig kunnen handelen. Bespreek daarom wat vaststaat, waar afweging mogelijk is en wanneer overleg nodig is.

Een klein experiment

Kies één onderwerp waarop je meer initiatief van je team verwacht.

Vraag de betrokkenen: wat maakt het op dit moment lastig om hierin zelf een beslissing te nemen?

Luister eerst, zonder uit te leggen hoeveel ruimte er volgens jou al is. Zoek daarna samen één belemmering die je werkelijk kunt wegnemen. Maak tijd vrij, verduidelijk een bevoegdheid, of spreek af welke taak voorlopig mag wachten. Hoe veilig dat gesprek voelt, bepaalt wat je te horen krijgt. Daarover gaat de pagina over psychologische veiligheid.

Kom er een week later op terug. Werd het daarmee gemakkelijker om zelf te handelen?

Welke omstandigheid kun jij vandaag veranderen zodat iemand anders werkelijk meer ruimte krijgt om te handelen?

*Bron: Simone de Beauvoir, Pour une morale de l'ambiguïté (1947), in het Engels verschenen als The Ethics of Ambiguity.*